Geslepen glas in de geschiedenis van de Tsjechische landen
Wat is de geschiedenis van geslepen glas in Tsjechië, wanneer spreken we simpelweg over glas en wanneer over Boheems kristal? We hebben dit en nog veel meer voor je op een rij gezet in een nieuw artikel.
Over het gedetailleerde verloop van de ontwikkeling van het glas in ons land hebben we al gesproken in het artikel Fragiele kunst, solide traditie, maar nu richten we ons op het handgeslepen glas in ons gebied. Tot het einde van de 19e eeuw sprak men van "gesneden" glas, en pas later raakten de termen gegraveerd (voor ondiepe gravering) en geslepen (voor diep slijpen) ingeburgerd. Wat ging er vooraf aan het ontstaan van de mooiste en meest traditionele slijptechnieken? Dat vertellen we je in dit artikel dat we voor je hebben voorbereid.
Glas graveren in de dageraad van de geschiedenis
Het graveren van glas legde de basis voor het geslepen glas zoals we dat vandaag de dag kennen. Op ons grondgebied gaat dit terug tot de pre-Romeinse tijd, de periode van de La Tène-cultuur en de Kelten. Zij graveerden glazen kralen en kleine voorwerpen met vuurstenen punten of smaragdgroene beitels. Deze methode maakte het mogelijk om eenvoudige lijnen langs de omtrek van voorwerpen te trekken.
De Přemysliden en de Luxemburgers
Op het grondgebied van de Tsjechische Republiek ontwikkelde de toegepaste glaskunst zich tijdens het bewind van de Přemysliden en de Luxemburgers, oftewel tussen de 13e en 14e eeuw. Destijds werden er enorm veel gebouwen gebouwd die ramen nodig hadden. Er werden ook hoge kelken geproduceerd, "fluiten" genoemd. Als de decoratie werd aangebracht door licht graveren, werd er een iets geavanceerder mechanisme gebruikt: een klein draaiend schijfje aangedreven door een boogje. Op het schijfje werd schuurmiddel aangebracht, meestal zand gemengd met water. De ornamenten waren plantaardig, geometrisch en figuratief.
Aan het hof van Rudolf II
De glaskunst beleefde een ware bloeiperiode in de Renaissance, meer bepaald onder keizer Rudolf II. De keizer was een groot mecenas van de kunst – en dus ook van de glaskunst – en droeg fundamenteel bij aan de ontwikkeling ervan. Dankzij zijn steun overtrof het Tsjechische glas zelfs de Venetiaanse productie, waardoor het tot de wereldtop behoorde.
De overgang tussen de 16e en 17e eeuw was een revolutionaire periode voor het "slijpen" van glas (tot het einde van de 19e eeuw sprak men over "slijpen en slijpers" van glas). Tot de 16e eeuw werd glas slechts oppervlakkig gegraveerd. De decoraties bestonden uit eenvoudige basissneden om het dunwandige glas niet aan te tasten. Aan het einde van de 17e eeuw begon men dikwandig glas te produceren en kon het slijpen van glas letterlijk dieper worden. De decoraties wonnen aan plasticiteit. Slijpers konden spelen met glans, matheid, vormen en figuren, aangezien dikwandig glas het ideale canvas was. Aanvankelijk werden de nieuwe technieken gebruikt op glasplaten, die daarna bijvoorbeeld in ramen werden geplaatst. Later ook op andere objecten. Er was een constante zoektocht naar een geschikte vervanger voor bergkristal, waarvan de voorraden beperkt waren en de prijs constant steeg.
Iconische werken van Lehmann, bron: wikipedia.org
Lehmann – de vader van het geslepen kristal
Caspar Lehmann was de hofkunstenaar van Rudolf II. Als slijper van glas, bergkristal en edelstenen werkte hij niet alleen in Praag, maar ook in Wenen, Linz en Dresden. Het beroemdste werk is de zogenaamde kelk van Lehmann "Potestas, Nobilitas et Liberalitas" uit 1605. Het is het oudste gesigneerde en gedateerde glazen voorwerp. De kelk werd aan het einde van de 19e eeuw ontdekt in Hluboká nad Vltavou en sindsdien zijn er talloze zeer diverse werken gevonden, variërend in zowel kwaliteit als stijl: van eenvoudige gravures met anatomische onnauwkeurigheden tot geslepen kristallen en meesterwerken die de andere slijpers uit zijn tijd ver overtroffen.
Eén ding is echter zeker: Caspar Lehmann was de eerste die diamant gebruikte om glas te slijpen. Daarom wordt hij beschouwd als de vader van het geslepen kristal. Hij was de eerste die begon met het diep slijpen van glas, wat de basis legde voor de slijptechniek. Lehmann liet niet alleen onsterfelijke werken na, maar ook een hele nieuwe generatie glasslijpers die zijn erfenis verder verspreidden.
Hij verbeterde ook de slijpmachine. Lehmann baseerde zich op de machine voor het graveren van stenen. Deze werd aangedreven door een pedaal of via waterkracht. Als schuurmiddel werd zandsteenmodder gebruikt.
Na de Dertigjarige Oorlog, oftewel de Barok
De Dertigjarige Oorlog verwoestte vele glasfabrieken en vertraagde de ontwikkeling van de sector aanzienlijk. Na de oorlog kwam echter de vrede en de ontwikkeling van het glas werd hervat waar het was gebleven. De Barok is een periode van ornamenten, rijke decoraties, illusies en wonderen, die ook tot uiting komen in het slijpen van glas. Het tijdperk van "Tsjechisch glas" eindigt en het "Boheems kristal" wordt geboren – een waardige en prachtige vervanger voor bergkristal.
In de Barok bestaat er geen onbenutte oppervlakte en dat zie je terug in het ontwerp: iconische kristallen kroonluchters met geslepen hangers, bolle en holle vaten op hoge voeten worden geboren. Glasslijpers benutten het spel van licht, vormen en reflecties. De Barok opende de deuren naar verbeelding en fascinerende vlakken, die het slijpen en het ontwerp van glas met sprongen vooruit hielpen.
Illustratieve foto – iconische kristallen kroonluchters
En daarna?
Het glas kreeg te maken met een nieuwe neergang en de kwaliteit bleef alleen behouden in de regio Silezië, waar langzaam de Rococo-stijlen begonnen te verschijnen: allegorische ornamenten, portretten, stadsgezichten. Er werden gefacetteerde kelken, gondels, flessen en kannen geproduceerd. Groothandelaren verenigden zich in compagnieën. En de Tsjechische Republiek nam weer plaats op de troon van het glas.
Aan het begin van de 19e eeuw kwam er een verkoopcrisis, die de Tsjechische Republiek wist te overwinnen door producten van gekleurd kristal (intern of extern) met rijke slijpingen te produceren. Er werden ook de eigenschappen van "overlappend" (of bekleed) kristal gebruikt, dat zowel een gekleurde als een transparante laag heeft, wat de slijping een nieuwe dimensie geeft.
In de tweede helft van de 19e eeuw verlieten veel glasslijpers het vak omdat het niet langer rendabel was. Er ontstonden kleine ateliers beïnvloed door de Art Nouveau. Slijpers werden polijsters en graveren werd slijpen. Men gebruikte meer platte ornamenten en naast het slijpen werd er veel gezandstraald. Ondertussen ontstond ook het iriserende glas. En de heer Ladislav Prostředník uit Dobruška graveerde voor het eerst het motief PK500 op een van zijn werken. Hiermee droeg hij bij aan de creatie van het beroemdste en meest verkochte glasdecor, dat een traditie en het gezicht van de moderne glaskunst van de Tsjechische Republiek werd.
Het legendarische PK500 decor
Vandaag
De moderne geschiedenis en het slijpen van glas bieden geen revolutionaire veranderingen meer. Afgezien van steeds efficiëntere hulpmiddelen blijft de techniek hetzelfde: niets kan de gouden handen van de meester-glasblazers met tientallen jaren ervaring vervangen. Het handmatig slijpen van glas blijft een kunst die veel tijd en talent vereist. Het vergt een vaste hand, precisie, doorzettingsvermogen, kracht van geest en lichaam en vooral: gevoel voor schoonheid, verbeelding en liefde voor het vak.
Tegenwoordig richt de Tsjechische glasproductie zich zowel op industriële productie als op artistieke productie van ambachtelijke kwaliteit. Het paradepaardje is het gekleurde beklede kristal, dat nog steeds alleen handmatig kan worden geproduceerd, waardoor het het meest kostbaar en complex is om te vervaardigen. Het gaat door een ongelooflijk aantal handen voordat het bij jou thuis aankomt. Over dit hele proces hebben we een artikel geschreven.
Handmatige productie van bekleed kristal en zijn reis van de oven naar jouw huis
Bekleed kristal is van grote schoonheid, maar de productie ervan is zeer veeleisend. Het zijn tientallen uren en tientallen handen waar dit stuk kristal doorheen moet gaan voordat het een eindproduct wordt. Kom met ons de reis van de oven naar jouw huis ontdekken.
Wij geloven dat je na het lezen van dit artikel met nog meer liefde naar handgeslepen glas zult kijken. Er zit immers een grote waarde, een traditie en een energie in die we met plezier helpen doorgeven.
